دعا چيست ؟
اهميت دعا
اهميت دعا و فضيلت آن به حدى است كه خداى تعالى در قرآن كريم در يكجا آن را هدف خلقت و آفرينش انسان قرار داده و فرموده:
»قل ما يغبؤبكمْ ربّى لوْلا دُعاؤكُمْ«(36)
»بگو اگر دعاى شما نبود پرودگار من به شما توجهى نداشت.«
و از آنجا كه عبادت در قرآن كريم و روايات نيز به دعا تفسير شده، از اين رو اين آيه شريفه با آيه ديگرى كه در»سوره مباركه ذاريات« است و هدف خلقت انسان را عبادت ذكر فرموده منافاتى ندارد، و آن آيه 56 از سوره ذاريات است كه فرموده:
»و ما خلقت الجنَّ و الاِنسَ الاّ لِيعبدونِ«.
»نيافريديم جن و انس را مگر براى آنكه مرا عبادت كنند.«
و در حقيقت هر دوى آنها در صدد بيان يك مطلب است. چنانچه در خود قرآن كريم نيز عبادت به جاى دعا به كار رفته و در آيه 60 سوره غافر كه مربوط به اهميت دعا است خداى تعالى فرموده:
»اُدعونى اَستَجِبْ لَكُم اِنَّ الَّذينَ يَسْتَكبروُنَ عن عِبادَتى سيد خُلُونَ جهنَّمَ داخِرين«.
»مرا بخوانيد تا شما را اجابت كنم براستى آنها كه از عبادت من سر بزرگى كنند به خوارى به دوزخ درافتند.«
و حقيقت مطلب را رسول خداصلى الله عليه وآله در حديثى اين گونه بيا ن فرموده كه:
»الدُّعاءُ مخُّ العبادةِ«(37)
»دعا مغز عبادت است.«
و بدين ترتيب نتيجه مى گيريم كه هدف خلقت انسان همان عبادتى است كه مغز آن دعا و بلكه عبادت همان دعاست، چنانچه از امام باقرعليه السلام در تفسير همان آيه سوره غافر روايت شده كه فرمود:
»هوَ الدُّعا و اَفضلُ العبادةِ الدّعاء.«(38)
»عبادت همان دعا و بهترين عبادتها دعا است.«
آداب دعا
1. توجه و حضور قلب
حديثى از امام صادق عليه السلام روايت شده كه فرمود:
»براستى كه خداى عزّوَجلّ دعاى برخاسته از قلب غافل را مستجاب نكند، پس هر گاه دعا كردى با دل توجه كن سپس يقين به اجابت آن داشته باش.«(39)
2. تضرع و زارى و ابتهال و بلند كردن دستها
در كتاب مكارم الاخلاق صفحه 312 از امام حسين عليه السلام روايت كرده كه فرموده:
»شيوه رسول خدا چنان بود كه در هنگام ابتهال و دعا دستهاى خود را بلند مى كرد همانگونه كه مسكين درخواست غذا مى كند.«
»ابتهال« بلند كردن دستها و كشيدن آنهاست به طرف آسمان در وقتى كه اشك ريزان باشد.«
3.بسم اللَّه، مدح و ثناى الهى، صلوات واقرار به گناه.
حارث بن مغيرة از امام صادق عليه السلام روايت كرده كه فرمود:
»چنان باشيد كه هر گاه يكى از شما بخواهد از پروردگار خود چيزى از نيازمنديهاى دنيا و آخرت درخواست كند، پيش از هر چيز به ثناى خداى عزّوجلّ و مدح او و درود بر رسول خداصلى الله عليه وآله دعاى خود را آغاز كند، آنگاه حاجات و نيازمنديهاى خود را درخواست نمايد.«(40)
آداب دعا در بيان مرحوم مجلسى
مرحوم ملا محمد باقر مجلسى در كتاب بحار الانوار از كتاب جنّةالواقيه مرحوم كفعمى بخشى از آداب دعا را نقل كرده كه خلاصه آن اينگونه است:
اول: آداب پيش از دعا است، و آن عبارت است از طهارت، استعمال بوى خوش، رفتن به مسجد، دادن صدقه، روبه قبله بودن، حسن ظنّ به خداى متعالى در تعجيل اجابت دعا، توجه قلبى، درخواست حرامى نكند، بدن خود را بوسيله روزه پاك و پاكيزه سازد، توبه خود را تجديد كند.
دوم آنچه همراه و مقارن دعا است و آن عبارت است از عجله نكردن در دعا، )يعنى نوميد نشدن از استجابت(در پنهانى دعا كردن، ديگران را در دعا شريك كند و براى همگان دعا كند، حاجت خود را نام برد، اقرار به گناه، برادران دينى را بر خود مقدّم دارد.
آدابى كه مربوط به پس از خواندن دعا است. مانند بازگشت به دعا و ترك نكردن آن - چه دعا به اجابت رسد و چه نرسد، و ديگر اينكه دعاى خود را با صلوات بر محمد و آل محمد به پايان برد و گفتن ماشاءاللَّه و لاقوةالاّباللَّه، و دعاهاى ديگر، و اينكه پس از اتمام دعا دست خود را به صورت و سينه خود بكشد.
چهارم: مربوط به اسباب اجابت دعا است و آنها نيز بخشى مربوط به وقت اجابت دعا است. مانند شب و روز جمعه، و )عصر جمعه( هنگامى كه نيمى از قرص خورشيد پنهان شود، ماه مبارك رمضان و در شبهاى قدر و روزهاى آن تأكيد بيشترى شده، شب عرفه، مبعث، غدير، عيدفطر، عيد قربان است و...
و بخش ديگر مربوط به حالات دعا كننده است، مانند اينكه دعاى روزه دار مستجاب شود و همچنين مريض و بيمار و جنگجو )با دشمنان اسلام(، آن كس كه حج و عمره بجاى آرد و كسى كه انگشتر فيروزه يا عقيق در انگشت دارد.
رسول خدا صلى الله عليه وآله مى فرمود:
در شب اول ماه مبارك رمضان خداوند متعال همه گناهان آشكار و پنهان امت مرا مى آمرزد و الفى الف )دو ميليون( درجه شما را بالا مى برد و پنجاه شهر براى شما ساخته مى شود(41)
موانع استجابت دعا
1- گناه
شيخ كلينى )ره( و ديگران به سندشان از امام باقرعليه السلام روايت كرده اند كه فرمود:
»براستى كه بنده خدا درخواست حاجت كند و وضع آن حاجت چنان است كه در آينده نزديك يا دور برآورده شود ولى آن بنده گناهى مى كند كه خداى تبارك و تعالى فرشته )موكل بر آن حاجت( گويد: حاجتش را روا مكن و از آن محرومش گردان زيرا وى متعرض خشم من شد و مستحق محروميّت از طرف من گرديد.« (42)
2- ظلم و ستم
3- برخى از دعاها اصلاً مستجاب نمى شود
از رسول خداصلى الله عليه وآله نقل كرده آمده است كه فرمود: كسى كه دعا مى كند ولى )به دنبال آن( عمل نمى كند، مانند كسى است كه به چله كمان تير مى اندازد.«(43)
4- پيشى نگرفتن در دعا
از امام صادق عليه السلام روايت شده كه فرمود: »كسى كه پيشدستى در دعا نمايد]و هميشه و در هر حال به درگاه خدا دعا كند[ در وقت نزول بلا دعايش مستجاب گردد و فرشتگان گويند: صدايى آشنا است، و دعايش باز نگردد. و كسى كه پيشدستى در دعا نكند ] و فقط در نزول بلا دست به دعا بردارد[ دعايش در آن وقت مستجاب نگردد و فرشتگان گويند: اين آواز رانشناسيم«.(44)
ممكن است همه شرايط ظاهرى براى انجام درخواست ما موجود باشد، اما مصلحت خود ما و يا اجتماعى كه ما در آن زندگى مى كنيم و يا حكمت الهى در اين نيست كه خواسته ما انجام شود.
ممكن است گاهى انجام مقصود ما به خاطر علل و عواملى به تأخير افتد، اين تأخيردر اجابت گاهى به خاطر آن است كه دعا كننده مورد علاقه و لطف خداى تعالى است و خداوند مى خواهد ناله و آواى او را بشنود. گاهى اوقات دعا مستجاب نمى شود بخاطر اينكه خداى تعالى روى علاقه اى كه به دعا كننده دارد دعاهاى او را ذخيره آخرت او سازد.
36) سوره فرقان، آيه 77.
37) بحارالانوار، ج 93، ص 300.
38) اصول كافى، بايب فضل الدعاء، حديث 5 1 و 7 و 8.
39) اصول كافى - كتاب الدعاء - باب الاقبال على الدعاء.
40) اصول كافى، كتاب الدعا- باب البكاء، و باب الثناء قبل الدعاء.
41) بهار الانوار ج، 96 ص 351 ج 22
42) اصول كافى باب الذنوب حديث 14؛ بحارالانوار، ج 93، ص 329.
43) عدةالداعى، ص 97.
44) اصول كافى - كتاب الدعاء باب التقدم فى الدعاء.
***
برگرفته از کتاب در حریم رمضان ، کاری از همین شبکه